આજે પ્રેમનો અભ્યાસ વ્યવસાયિક ધોરણે પણ શરૂ થયો છે .મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પ્રેમના અભ્યાસોમાં ફતેહ મેળવી છે .આખરે મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સંશોધનો કરી
તેના પર પકડ મેળવી છે .પ્રેમ શું છે ? તેના ઉદભવ કઈ રીતે થયો ? તેનો
વિકાસ કઈ રીતે થયો ? વગેરે પ્રશ્નોના ઉતરો મેળવાયા છે .આ અંગે વિસ્તૃત
મનોવૈજ્ઞાનિક ‘’પ્રેમ સંશોધનો ‘’નો ચિતાર આપતો રોબર્ટ સ્ટર્નબર્ગ અને બારનેસનો સંપાદિત ગ્રંથ- THE PSYCHOLGY OF LOVE ‘’[ યેલ યુનિવર્સીટી –અમેરિકા ] જિજ્ઞાસુઓએ વાંચવો જ રહ્યો ..આ ઉપરાંત ખ્યાત મનોવિજ્ઞાનીઓ
લેવિન્ગ્રર ,હેટ ફીલ્ડ ,બાયરન અને બર્સ ચીલ્ડનાં અભ્યાસોએ પ્રેમ સંશોધનોને
એક નવિ દિશા આપી .ઉપરાંત સમાજ મનોવૈજ્ઞાનિકો શેવર ,હેઝ્ન અને બ્રેડશોએ
કરેલા પ્રેમ સંશોધનોને આવકાર મળ્યો છે .એ જ રીતે બૂસનાં પ્રેમ અંગેના ઉત્ક્રાંતિનો જીવ શાસ્ત્રીય ખ્યાલ અને મનોવિજ્ઞાન ,ડિઓન અને ડિઓનનાં
પ્રેમ ,વ્યક્તિત્વ અને સાસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્ર, લેવિંગરના પ્રેમ અને સામાજિક પરિપ્રેક્ષ ,હેટ ફિલ્ડનાં પ્રેમના વર્તનવાદી અભ્યાસ ,તથા હેલન ફિશરનાં એનોટોમી
ઓફ લવ વગેરે પ્રેમ અંગેના માન્ય અભ્યાસો છે .
આટલા વિપુલ પ્રમાણમાં અભ્યાસો છતાં ,હજુ પણ પ્રેમનું વિજ્ઞાન શૈશવ
કાળમાં છે .હજુ તેના ખ્યાલને સંપૂર્ણતાની મહોર લાગી નથી ,કારણ કે ,પ્રેમની વ્યાખ્યા પ્રત્યેક વ્યક્તિએ બદલાય છે .આ અંગે કેટલીક વિરોધી વિચારધારાઓ પણ ચાલે છે .વિરોધીઓ સવાલ કરે છે કે –પ્રેમ વલણ છે ? આવેગ છે ? વર્તન ભાત છે ? કે અંતરંગ અભિમુખતા છે કે બે પત્રોનું મોલન છે ? તે ગંભીરતા છે કે એક કામુક્તાની રમત છે ? આવા તમામ પ્રશ્નોના ઉતરો મેળવવા સંશોધનકારો
એ પ્રયાસ કર્યા છે .
ઘણા વિરોધ છતાં પ્રેમના ખાલોનું એકીકરણ કરવામાં સફળતા મળી છે છેલ્લા વર્ષોમાં સમાજ મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પ્રેમ સંદર્ભે નોધપાત્ર અભ્યાસો આપ્યા છે .
સંશોધનો ચાલે છે ..આ અભ્યાસોથી નવા –નવા અભિગમો બહાર આવ્યા છે .આ અભ્યાસોએ પ્રેમના નવોન ખ્યાલોની સમજણ આપવામાં મોટો ફાળો આપ્યો છે .અંગ્રેજી ભાષા બોલતા દેશોમાં ‘’આવેગ ખ્યાલ ‘’સમજાયો છે ..તેની સાથે ક્રોસ કલ્ચર અભ્યાસો થતા ચીન ,અમેરિકા ,ઇટલી કેનેડા જેવા દેશોમાં પ્રેમ વિશે ક્રોસ કલ્ચર અભાસો થયા છે …પરિણામે પ્રેમના ‘’આવેગિક ખ્યાલ ‘’ની વૈજ્ઞાનિક સમજ –સ્પષ્ટતા વિશ્વને નવિ રીતે પ્રાપ્ત થઈ ..અને સાથે સાથે પ્રેમ અંગેના સૂક્ષ્મ તફાવતોને પણ સ્થાન મળ્યું છે .

ક્રમશઃ

ક્રમશઃ

પ્રેમ લાગણી કરતા ઊંડી બાબત છે .તે અનેકમાં એક છે .અને એકમાં અનેક છે .એસ્કીમોની ભાષામાં બરફ માટે ૬૦ શબ્દો છે .એક બરફ માટે આટલા શબ્દો ?
તેઓ આ શબ્દનો સાચો અર્થ વર્ણવવામાં કેટલી મુશ્કેલી અનુંભવતા હશે ? આપણી ભાષામાં તેના જેવો શબ્દ છે ‘પ્રેમ ‘..ખરેખર માનવીય પ્રેમ જટિલ છે .તેની લાક્ષણીકતાઓ પકડવી સહેલી છે પરંતુ તેનો વસ્તુલક્ષી અર્થ કરવો સહેલો નથી .
પ્લેટોથી માંડી માર્ટીન લ્યૂથર સુધીના તત્વજ્ઞાનીઓ એ પ્રેમની ચર્ચા કરી છે .આપણા ધર્મો ,અદ્યાત્મ અને સાહિત્યમાં પણ તેની સમજૂતી અપાતી રહી છે .પરંતુ પ્રેમ અંગે વૈજ્ઞાનિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનો બહુ ઓછા થયા હતા .
પરમ્પરાગત મનોવૈજ્ઞાનિક સાહિત્યમાં પ્રેમ અભ્યાસ વિષય તરીકે સ્થાન પામેલ નથી .. ક્રમશઃ

પ્રાર્થના છે ધૈર્યપૂર્ણ  પ્રતીક્ષા…..

પ્રાર્થના સ્વાદ છે …

પ્રાર્થના સ્વાદ છે ..ધૈર્યપૂર્ણ પ્રતીક્ષાનો ….

જાણે –

અંતરે એક મીઠાશ ભરાય ,

ભીતરે જાણે મધુ કળશ ઢોળાય

રોમ રોમ મસતી છલકાય …

આંખોમાં મદહોશી ડોકાય

ચરણો શરાબીની જેમ લથડવા લાગે

આવી ક્ષણોની પ્રતીક્ષા પ્રાર્થના છે …

પ્રાર્થનાનાં બે અંગો છે .પ્રાર્થના અને પ્રતીક્ષા .

પ્રાર્થના કરતા પ્રતીક્ષાનું મૂલ્ય અધિક છે .

પ્રાર્થના તો ઘણા કરે છે ,

પ્રતીક્ષા ઘણા ઓછા લોકો કરી શકે છે …

અને જે પ્રતીક્ષા કરી શકે છે

તેઓની પ્રાર્થના પૂર્ણ ગણાય છે …

ઓશોની દ્રષ્ટીએ પ્રતીક્ષાનો અર્થ છે :

‘મેં મારી પ્રાર્થના કરી લીધી .’

પરંતુ મારી પ્રાર્થના આ ક્ષણે

પૂર્ણ થાય ,એવી આકાક્ષા પણ નથી ….

પૂરી થાય એવી આશા છે ,

પરતું અપેક્ષા નથી ..હા ,છે તો

બસ ,ધૈર્ય સાથેની અનંત પ્રતીક્ષા …

આજે ,કાલે ,વર્ષો સુધી ,અરે

જન્મોજન્મ સુધી પ્રતિક્ષા નું ધૈર્ય ….આવા અનંત ધૈર્યથી જે

પ્રાર્થના કરે છે ,તેની એ જ ક્ષણે પ્રાર્થના પૂરી થાય છે ..

અને જેણે ધૈર્ય ખોઈ નાખ્યું તેની પ્રાર્થના કદી  પૂરી નહી થાય

કારણ કે ધૈર્ય પ્રાર્થનાનો પ્રાણ છે …

ઓશો કહે છે –

પ્રતીક્ષામાં પણ અનોખું સુખ છે …

એક શાંતિ છે …

અધૈર્ય માં દુ;ખ છે ..તણાવ છે ..ચિંતા છે ..

બેચેની છે …દ્વન્દ્વ છે …

ધૈર્ય નો અર્થ જ છે કે ‘થશે ‘ નિશ્ચિત  થશે ..

ગમે તેટલો સમય થાય ..ત્યાં અન્યાય નથી .

ધૈર્ય તો છે ,તમારી પાત્રતા પૂર્ણ કરવાનો સમય .

બીજ વાવ્યું છે ,કૂપળ ફૂટશે ..

ઋતુ આવશે …સમય આવશે ..બીજ વૃક્ષ બનશે .

બીજ નાખી પાણી પાતા રહો …..

અને પ્રતીક્ષા કરો .

એક દિવસ અવશ્ય ફળ આવશે ……

પરતું જો ઉતાવળ કરી ,તો ભટકાવની સંભવના છે .

ત્યાં ઉતાવળ નહી ચાલે …

ધીમે ,ધીમે પોકાર કરતા જાઓ .

પોકારની તીવ્રતા વધતા જાઓ .

દીવાનગીનું ગીત ગાતા જાઓ .

એક દિવસે એ ગીત તમારા માટે

મિલન ગીત બની જશે .

ક્રમશઃ

પ્રાર્થના છે સવેદનશીલ હૃદયનો મહાઉત્સવ

ઓશો કહે છે –

સવેદનશીલ બનો .પ્રાર્થના સ્વયંભુ પ્રગટશે .

પ્રાર્થના તો છે –

આંખો ખોલી …હ્રદય ખોલી આ અસ્તિત્વનો જે મહોત્સવ ચાલી રહ્યોછે તેમાં ઓતપ્રોત થઈ જવાનું નામ .

પ્રાર્થના છે અનંત વિરાટ પ્રત્યે હ્રદયમાં જાગતો પ્રેમ .

જેઓ હ્રદયના દ્વાર ખોલી પ્રતીક્ષા કરે છે ,તેને  તે પ્રાપ્ત થાય છે .

સવેદનશીલ હ્રદયના અનુભવ થકી

હ્રદયનું કમળ ખીલ્યું એ જ  પ્રાર્થના .

પ્રાર્થના કવિ હ્રદય માંથી  જાગે છે .

પ્રાર્થના કલાત્મક દ્રષ્ટિ છે .

એક સૌન્દર્ય બોધ  છે.

પ્રાર્થના છે હાર્દિક …..

હ્રદયને ન સંપ્રદાય છે ન શાસ્ત્ર ..

હ્રદયનો સંબંધ તો –

ઉત્સવ સાથે છે ,

સંગીત સાથે છે ,

નૃત્ય સાથે છે ..

હ્રદયનું નૃત્ય

હ્રદયનું સંગીત અને

હ્રદયના ઉત્સવનું નામ પ્રાર્થના છે .

ઉત્સવભરી  આંખીથી જગતને જોવાની ક્ષમતા હોય તો –

ચોવીસ કલાકનું  જીવન પ્રાર્થનામાં રૂપાંતરિત થઈ જાય .

અસ્તિત્વ સાથેનો ઓતપ્રોત સવેદનશીલ હ્રદયોત્સવ સૌથી ઉંચી પ્રાર્થના છે .

ઓશો કહે છે –

વૃક્ષ લીલા છે …તમે લીલા થઈ જાઓ ,.

પ્રાર્થના થઈ ગઈ .

ફૂલ ખીલ્યા છે ..તમે ખીલી જાઓ ,

પ્રાર્થના થઈ ગઈ .

આ હવા નર્તન કરી રહી છે ..તમે પણ નાચો ,

પ્રાર્થના થઈ ગઈ .

જેની આંખોમાં ઉત્સવ તરંગો છે ,

તેને પક્ષીઓના ગાનમાં પ્રાર્થના સંભળાય છે .

સવારે ઉગતા સૂર્યમાં પ્રાર્થનાનો આવિર્ભાવ દેખાય છે .

જેને સવારના ઉગતા સૂર્યમાં પ્રાર્થના નથી દેખાતી ,.

તેને કદી ,

પરમાત્મા નહી દેખાય ……

જ્યાં જ્યાં તમને

સૌન્દર્યનો

સંગીતનો

લયબદ્ધતા નો

રસમયતા નો બોધ થાય …..

ત્યાં ત્યાં –હ્રદય ખોલી બેસી જાઓ …

તે જ મંદિર છે ..

તે જ તિર્થ છે ….

સવેદ્ન્શીલતા ભર્યો પ્રાર્થના નો સ્વાદ માણો .

સંવેદ્ન્શીલા જેટલી વધુ ,

પ્રાર્થના નો અનુભ એટલો જ પ્રગાઢ …

આ પ્રગાઢ હ્ર્ડ્યોત્સ્વની ભાવભૂમિમાં –ખરી

પ્રાર્થના નાં ફૂલ ખીલેશે ..અને પછી

આ ફૂલો તમને  જે ,કહે તે કરજો …

આ ફૂલોના સંબધની પાંખે

પરમાત્મા તમારા સુધી આવી પહોચશે …

[ક્રમશઃ ]

[૨] હરેશ ‘તથાગત ‘કી કલમ જુબાનની :

હું કવિતા ,આજે હરેશ ‘તથાગત ‘નાં કાવ્યોમાં પ્રગટેલા મારા પરિચયની વાત કરીશ .

‘’ કૈ રહસ્યો ઊઘડે ,એવું બને ,

કોયડાઓ ઊકલે એવું બને .’’

હું ,કવિતા ,કુદરતના કઈ –કેટલાય રહસ્યોને ઊકેલી આપું છું ..હું ,અંતરતમની એવી ઉર્જા છું ,જેના પ્રભાવથી અનેક વણ –ઉકલ્યા કોયડાઓ ઉકેલાય જાય છે ..કવિ કર્મ ક્યારેક સમાધીનાં લયને પામે છે ..ત્યારે ‘હું ‘જ એના અતીજ્ઞાનનો  સહદેવ બનું છું .અને ભીતર છુપાયેલા અનેક સત્યો ને તથ્યોને પ્રગટ કરું છું ..

‘’ રસ સમીક્ષા ફૂલની કલમે કરી

કોઈ સાથે વાંચવાનો આ સમય ‘’

મને બહૂ ઓછા લોકો જાણી  –માણી શકે છે ,પરંતુ જે લોકો મારી દુનિયાનાં સહવાસી બને છે તેઓ જગતથી ભિન્ન એવા સવેદનશીલ માનવીનું સદભાગ્ય મેળવે છે ..તે મારી રસમયતાનું પાન કરે છે અને કરાવે છે ..હું ફૂલોની કલમ બની રસમયતાનો લ્હાવો બનું છું .

‘’ રેતમાં ઘર બાંધવાનું ભોળપણ

હું કરું છું  ને કરો છો આપ પણ ‘’

હું ,કવિતા, રેતમાં ઘર બાંધવાનું ભોળપણ છું …હું તમને પણ આ રેતના ઘરની રમતો નો આનંદ લેવા કાયમ સાદ કરતી રહું છું ..તમે જો રેતમાં છુપાયેલા સ્પર્શને પામો તો …સંસારનાં સન્નેપાતથી મુક્ત રહી શકો છો ..

‘’ધૂપ સાથે છાંવનાં કિસ્સા વણું છું ,

હું મને સંભારવા ગઝલો લખું છું ‘’

હું ,જીવનના તડકા –છાયાની વાર્તા છું ..માનવીય મનની સુખ –દુ:ખની કહાનીઓ ને અમર કરવા ,ગઝલ સંભારણ બની યુગો સુધી કવિના ભીતરમાં ગૂંજન કરતી રહું છું …

‘’વૃતિની પરછાય પણ દોરી શકું

જો ફલક ઉપલબ્ધ હો અવતારનું ‘’

હું ,માનવ મનની દરેક વૃતિની વ્યથાઓ નાં પડછાયાઓનું દર્શન માત્ર નથી ,હું –યુગે  યુગે ‘અવતાર’ નાં અવસરનો ઇન્તેજાર કરું છું …મને ફલક મળે તો ,વિશ્વ માનવીની કથા બનું  છું ..

‘’તટ ,હલેસું ,નાવ ,ને હું  બે ઘડી બધાં ,

લહેરનો સ્વભાવ ને હું બે ઘડી બધાં ‘’

હું જ તટ છું ,હુ જ સાગર છું ,હું જ હલેસું છું ..હું જ નાવ છું ..હું  લહેરનો સ્વભાવ છું ..પરંતુ હું જ્યાં છું –ત્યાં ઘડી બે ઘડી હોવ્ છું ..માનવી મારા સુધી ક્યારેક જ પહોંચે છે ..જગત પંચાતો સાથેનું બંધન એને મારી સાથે લાંબો સમય સંગ કરવા દેતું નથી ..

‘’તું નથી –એવી પળોની  કથા છે

પાપણો પર આંસુઓનાં કારવા  છે ‘’

કે શબ્દો જ સુંઘી મન મનાવો ,

ફૂલના અધ્યાય પૂરા થઈ ગયા છે ‘’

હું ,હ્ડસેલાઉં છું ..એકલી પડી જાઉં છું ..મારો સંગાથ જ્યાં  છૂટી જાય છે ત્યાં  લોકો ઠાલા શબ્દોના ગ્રંથો ભરે છે અને એવા બીજા કેટલાક એના ચૂંથણા કરતા રહે છે ..પરંતુ ત્યાં કશું લાધતું નથી …હું જયારે  વિચારોના લાક્ષાગૃહમાં કેદ થઉં છું ,ત્યારે ફૂલોના  અધ્યાયનું વિસરાતું પાનું બની રહી જાઉં છું ..મારા વજુદથી  મ્હેકેલી જીવન કથાઓની પાપણે , યાદની સુવાસ બની આંસુઓને કીમતી બનાવી જાઉં છું ….

સંપૂર્ણ સમર્પણ એ જ પ્રાર્થના …

પ્રાર્થના તમારા જીવનની અગત્યની બાબતોમાં પ્રથમ ક્રમે હોવી જોઈએ …

પ્રાર્થના  જ્યારે જીવનમાં પ્રથમ ક્રમે હોય છે ત્યારે જ એ પ્રાર્થના બને છે .

પ્રાર્થનાનું સાર તત્વ છે -‘પરમાત્મા પ્રત્યે સમર્પણયુક્ત લીનાતાનો ભાવ ..

પ્રાર્થનાનો આત્મા છે: સમર્પણ.

સમર્પણમાં બે ભાવ જોવા મળે છે .

પ્રથમ ભાવ છે –

હું અસહાય છું ..અંધ છું .

મારા માટે દ્વાર બંધ છે .મારી સીમા છે .

હું તુચ્છ છું …

હું તમારા શરણે આવ્યો છું ..

જેવો છું તેવો મને સ્વીકારો …..

બીજો ભાવ છે –

તમે પધારો ..તમે આવી શકો છો ….

દ્વાર તો મારા માટે બંધ છે ,તમારા માટે નહી .

હું તમરાથી અળગો થઈ ગયો છું ..

ભટકી ગયો છું ..પરંતુ તમે મારાથી દૂર નથી .

હું તમારા વગર જીવી ન શકું .

તમારા સંગાથ વગર એકલો છું .

તમારો હાથ જોઈએ

તમારો સંગાથ જોઈએ .

‘હું’ ને બદલે ‘તું ‘ દ્વારા સમર્પણ ભાવ વ્યક્ત થાય છે ત્યારે

માત્ર સંગાથની ઝંખના  બચે છે .

આ સમર્પિત સંગાથની ઝંખના કહે છે :

તમારા સંગાથ માટે ,બધુ જ તમારા પર છોડી દીધું છે .

હવે ,તમે જ્યાં ચલાવશો ત્યાં ચાલીશ …

જ્યાં બેસાડશો ત્યાં બેસીસ ..

અને

જ્યારે ઉઠાડશો ત્યારે ઉઠીશ ..

સમર્પણમાં જ મારી મુક્તિ છે .

પાર્થના ત્યારે જ પ્રગટે છે જયારે કર્તાભાવ વિલીન થવ લાગે .

જ્યાં ‘હું ‘ ત્યાં પ્રાર્થના નથી .

પ્રાર્થનામાં ‘હું ‘ નો સ્વર હશે ,તો પરમાત્માનાં દ્વાર બંધ જ રહેશે ….

‘હું ‘ નું તાળું તૂટે તો દ્વાર ખુલે .

‘હું ‘ ને ઉતારી ફેકો ..અને જુઓ ,

તમે પોકાર નહી કરો તો પણ તે પધારશે …

‘હું ‘ ને બદલે ‘તું ‘ સાથેનો સંબંધ પ્રગાઢ બની જાય ત્યારે પ્રાર્થના

એક માત્ર સૌથી કીમતી બાબત બની જાય છે .

જયારે

પ્રાર્થના જ તમારો ભોગ ,

પ્રાર્થના જ તમારું ધન ,

પ્રાર્થના જ તમારા પદ –પ્રતિષ્ઠા બની જાય છે .

જયારે

પ્રાર્થના જ તમારું સર્વસ્વ બની જાય છે ત્યારે જ તમારી પ્રાર્થના

એના સુધી પહોચે છે .

[ ઓશો સાહિત્યના સંશોધન દોહન  માંથી એકત્રિત ]

[ક્રમશઃ ]

[૪] પ્રેમ આંધળો હોય છે …

ઓશો કહે છે –બધા જ પ્રેમ આંધળા હોય છે ,કારણ કે હૃદયની જોવાની રીત અલગ છે .બુદ્ધિ જોડે તેને કોઈ લેવા દેવાં નથી .તેથી તમે દુનિયાને ક્યારેય એ નહી સમજાવી શકો કે તમે શા માટે પ્રેમ કર્યો ,અને ન તો દુનિયા સમજી શકશે કે તમે શા માટે પ્રેમ કર્યો ?

ઓશો કહે છે –પ્રેમમાં દિવાનગીનો અનુભવ થાય છે –અંધાપો આવી જાય છે ,ખબર નથી પડતી કે આ કેમ થયું ? અને ક્યાથી આવ્યું ? અને ક્યાં જશે  આ પાગલપણું ….

અજાણ્યો સાદ છે …

અચાનક તમને એક ક્ષણે લાગે છે કે –

તમે પ્રેમમાં પડી ગયા .કશું જ વિચાર્યું નહી ,જોયું નહી -તે કોણ છે ? શું છે ? બુદ્ધિ બેર મારી ગઈ ..પ્રેમ અચાનક થાય છે ,કોઈ હૈયાનાં તાર છેડી જાય છે .હવે એ કોણ છે ,તે ન પૂછશો ,ગમે તે હોઈ શકે છે …ઓશો કહે છે –પ્રેમીને પૂછશો કે તમે પ્રેમમાં કેમ પડ્યા ? પ્રેમી કહી નહી શકે ,મુશ્કેલ પડશે ..તેથી લોકો પ્રેમમાં પડનારાઓને અંધ કહે છે . તેથી જ કહેવાય છે કે પ્રેમ આંધળો હોય છે  ….

લૈલા દેખાવે ખાસ સુંદર ન હતી છતાં મજનૂ તેની પાછળ આંધળો અને પાગલ હતો .આખું ગામ હસતું હતું ,તેની આ આંધળી –દીવાનગી પર …વાત છેક ગામના રાજા સુધી પહોચી .રાજાએ મજનૂને કહ્યું :’’આખા ગામમાં કેટલી સુંદર સ્ત્રીઓ  છે ,તને એ સુંદરીઓમાંથી કોઈ સુંદર નથી લગતી ?’’ મજનૂ એ કહ્યું ‘’પણ ,મને લૈલા સિવાય કોઈ સુંદર નથી લાગતું .’’રાજા બોલ્યો :’શું મને સૌન્દર્ય નથી દેખાતું ,હું આંધળો છું ?’’ મજનૂએ જવાબ આપ્યો ,’’જો લૈલામાં સૌન્દર્ય જોવું હોય તો મજનૂની આંખો જોઈએ .’’

પ્રેમ દીવાનગી અનોખી હોય છે કારણ કે તેઓ બુદ્ધિથી નહી હ્રદયથી જુએ છે .લોકો પ્રેમને આંધળો કહે છે કારણ કે તેઓની તર્કની આખે ,તે દેખાતું નથી .પ્રેમ પાસે તર્ક નથી …પ્રેમ પાસે બુદ્ધિયુક્ત ઉતર નથી .પ્રેમ મસ્તિષ્કથી હદયમાં ઉતરે છે તેથી પ્રેમની આંખમાં સૌન્દર્ય ઉતરી આવે છે .

ઓશો કહે છે –બીજી વાત એ પણ છે  કે –પ્રેમી જેટલો સમર્પિત હોય છે એટલો લોકોને અંધ લાગે છે .જેને પ્રેમ જોવો હોય ,તો પ્રેમની આંખથી જુએ .જો તમે મીરાને ,જૈનની આંખથી જોશો તો ગરબડ થશે .મીરાને જોવી હોય તો મીરાની આખે જ જુઓ .મીરાના ભાવને સમજવાનો છે .

કહે છે કે –આલ્બર્ટ અઈસ્ટીનને તેની પત્નીએ લગ્ન બાદ એક દિવસ કવિતાઓ સંભળાવેલી . કવિતા સાંભળતા જ આ વૈજ્ઞાનિક માથું ધૂણાવવા લાગ્યો ,અને નાં ,નાં  નાં ,કહેવા લાગ્યો …પત્નીએ પૂછુયું ,શું થયું ? ‘’ વૈજ્ઞાનીકે કહ્યું ‘તારા કાવ્યમાં જૂઠાણું છે …’’મારા પ્રેમીનો ચહેરો ચન્દ્રમા છે ‘’-આ પંક્તિ ખોટી છે …ક્યાં વિરાટ ખડકાળ ચંદ્ર અને  ક્યાં માસુમ માણસ નો ચહેરો … આવું બની જ શકે .’’

ઓશો કહે છે –જે માણસ પ્રેમમાં ઘેલો થઈ સમર્પિત થાય છે ,બીજાઓને તે અંધ લાગે છે .કારણકે –ત્યાં તર્ક ,ગણિત દેખાતું નથી .

તર્ક પદાર્થ સુધી પહોચે છે ,

પ્રેમ પરમાત્મા સુધી ……

પરમાત્માનું કોઈ પ્રમાણ નથી ..છતાં લોકો પાગલ જેમ તેને પ્રેમ કરે છે .જે પ્રેમમાં પાગલ બને છે ,તેનું ત્રીજું નેત્ર ખૂલી જાય છે ..જે અદ્રશ્યને જુએ છે ..પરમાત્માને નિહાળે છે ,ધન્યતાની એ આંખો છે ….

ક્રમશઃ

[૩] પ્રેમમાં હારવું પડે છે :

ઓશો કહે છે –જે બાબતે સંસારને પ્રેમમય બનતા અટકાવી છે ,એ બાબત ભીતરના ઊંડાણમાં, છેક નીચેના તળીયે પગ પસારો કરી બેઠી છે ..મનુષ્યમાં આટલી ઘૃણા ,આટલી ઈર્ષા –દ્વેષ કેમ છે ? તેના ભીતરે આટલો અપ્રેમ કેમ છે ?

મનુષ્ય જાતિને યુગોથી સંમોહિત એ તત્વ છે –મહત્વાકાંક્ષા …જે માણસનું ચિત્ત મહત્વાકાંક્ષી હોય તે માણસ પ્રેમપૂર્ણ ન હોઈ શકે …મહત્વાકાંક્ષા ‘મેળવી ‘લેવાની વૃતિનો સંકલ્પ છે .પ્રેમ, બીજા માટે અર્પણની ઈચ્છાનો વ્યાપ છે .

છેક ,બાળપણથી ; પહેલા ધોરણથી બાળકને મહત્વાકાંક્ષાનું વિષપાન કરાવવામાં આવે છે .તેને કહેવામાં આવે છે કે –‘તારે, હંમેશાં બધાથી આગળ રહેવાનું છે ,હંમેશાં પ્રથમ ક્રમે આવવાનું છે  પાછળ રહેવાનું નથી ..જે બાળક પ્રથમ આવે છે તે પુરસ્કૃત થાય છે .જે બાળક પાછળ રહી જાય છે તે અપમાનિત થાય છે .

ઓશો કહે છે –શું તમને ખબર છે કે પ્રથમ આવવાનું આ ઝેર ,તમારા જીવનમાંથી પ્રેમને હંમેશાં માટે છીનવી લે છે  ? કદાચ તમને એનો અણસાર પણ નહી હોય .કદાચ તમે કહેશો કે આ બાબતને પ્રેમ સાથે શું નિસ્બત છે ? પરંતુ આ બાબતને પ્રેમ સાથે જેટલો સમ્બન્ધ છે એટલો બીજી કોઈ બાબત સાથે નથી .જયારે આપણે બીજાને પાછળ રાખી દઈ, આગળ વધવાનું સુખ મેળવીએ છીએ ,ત્યારે તે સુખમાં બીજાનું દ:ખ પણ છૂપાયેલું હોય છે .મારું આગળનું સુખ બીજાના દુ:ખ પર નિર્ભર છે . અને જો મને બાળપણથી જ આદત પડી ગઈ કે મારું સુખ બીજા પાસેથી મેળવી લેવા પર આધારિત છે ,તો શું મારા જીવનમાં ક્યારેય પ્રેમ હોઈ શકે ?

મહત્વાકાંક્ષા તમને આગળ જરૂર વધારે છે ,પરંતુ સાથે સાથે બીજાને પાછળ જરૂર ધકેલાવું પડે છે ..અને સાથે ધકેલાય છે તમારા જીવનનો પ્રેમ પણ ….નેપોલિયન જેવા મહત્વાકાંક્ષી પણ પ્રેમમાં પડેલો .પરંતુ જ્યાં મહત્વાકાંક્ષા હોય ત્યાં પ્રેમ પાંગરી શકતો નથી .

નેપોલિયને પોતાની પ્રેમિકા જોસેફાઈન ને ઘણા સુંદર  પત્રો લખેલા …ભાગ્યેજ કોઈ પતિએ ,પત્નીને આવા પત્રો લખ્યા હશે …પરંતુ બધા જૂઠા .જોસેફાઈનને આ પત્રો રિઝવી ન શક્યા ..તે એક સામાન્ય સિપાહીનાં પ્રેમમાં પડી .નેપોલિયનને તેણે સંભળાવી દીધું ,’’તમારા પત્રો સુંદર હતા પરંતુ તેમાં નર્યો વાર્તાલાપ હતો ..તને તો અસલ મજા નગરો જીતવામાં મળતી હતી ..હું તો એક બહાનું હતી ..મૂળ ચાહત અને ખુશી તો ,તને નગરો જીતવામાં જ હતી …તમે જગતને જીતવા માટે મને છોડીને ચાલ્યા ગયા ,તમે મને પામવા માટે સંસારને છોડી નહી શકો .’’

મહત્વાકાંક્ષાનો અર્થ છે –જે ડરે છે હું મોટો [મહાન ] થઇશ ત્યારે જ તૃપ્તિ થશે ..પ્રેમનો અર્થ છે –નમવા માટે રાજી …એટલો નાનો થઈ જાઉં કે મારી જાણ પણ ન થાય ..જયારે તમે આવા નાજુક બનો છો –ત્યારે પ્રેમની વર્ષા તમારા પર થાય છે  અને તમે હારીને જીતી જાઓ છો ..

ક્રમશઃ